Rivayete göre Turesan-ı Veli, Horasan’dan gelerek bölgede bir tekke kurmuş ve İslam’ın yayılmasına hizmet etmiştir. Bazı anlatımlarda ise “Kayseri Fatihi” olarak bilinen Turesan Bey’in, Haçlı Seferleri sırasında büyük yararlılık göstermiş bir Horasan dervişi olduğu aktarılır. Bugünkü türbenin bulunduğu yerde bir çilehane yaptırdığı ve kırk gün boyunca inzivaya çekildiği de söylenceler arasındadır.
Yörede dilden dile aktarılan bir başka rivayette, bölgeden geçen bir padişahın Şeyh Turesan’dan erzak istediği, Şeyh’in ise yalnızca bir şinik buğday ile padişahın tüm askerlerini doyurduğu anlatılır.
Tekke Dağı’ndaki türbe yüzyıllardır halk tarafından ziyaret edilir. Hastalıklara şifa arayanlar, yağmur duası yapmak isteyenler ve adak adayanlar bu mekâna gelir. Türbe, bölgenin manevi hafızasında güçlü bir yere sahiptir.
Mimari Özellikleri
Yapı kuzey–güney doğrultusunda dikdörtgen bir plana sahip olup 21.18 × 14.12 metre ölçülerindedir. selçuklu mimarisinin sade ama güçlü hatlarını yansıtan türbenin bazı öne çıkan özellikleri şöyledir:
Giriş ve Avlu
Doğu cephenin güneyine yakın bölgede yer alan basık kemerli bir kapıyla içeri girilir.
Kapının üzerinde beyaz mermer kitabesi ve onun da üzerinde dikdörtgen formda bir pencere bulunur.
İçeri girildiğinde “L” planlı kapalı bir avluya ulaşılır.
Avlunun tabanı sal taşlarıyla döşenmiştir.
Zaviye Bölümü
Avlunun doğu–batı yönlü kısmı iki sivri kemerle desteklenmiş ve sivri tonozla örtülmüştür.
Bu bölüm, diğer mekanlara açılan ana alan niteliğindedir.
Burada sonradan eklendiği düşünülen ahşap döşemeli bir seki yer alır.
Mescid
Güneydoğu köşesindeki kapıdan mescide geçilir.
Üzeri sivri tonozla örtülü olan mescidin dışa taşan bir mihrabı vardır.
Mihrabın üzerinde iki küçük mazgal pencere bulunur (biri kapatılmıştır).
Duvarlarda çeşitli nişler yer alır.
Türbe
Mescidin batısında yer alır ve dikdörtgen bir plana sahiptir.
Üzeri sivri tonozla örtülmüş bu mekân, merkezi bir büyük sandukaya sahiptir.
Doğu ve güney duvarlarında mazgal pencereler yer alır; kuzey duvarına sonradan büyük bir pencere açılmıştır.
Diğer Mekânlar
Zaviyeye bağlı dikdörtgen planlı odalar,
Sivri tonozlu bir mutfak bölümü ve baca açıklığı,
Han veya ahır olduğu düşünülen, hayvan bağlama delikleri bulunan kuzey bölüm…
Yapının bu zengin plan şeması, buranın yalnızca bir türbe değil, döneminde hem dini hem sosyal işlevleri olan bir zaviye-han kompleksi olduğunu göstermektedir.
İbrahim Esat Güler
